Amerikaanse overheid probeert ICE-critici te achterhalen via grote techbedrijven

De Amerikaanse overheid heeft honderden administratieve dagvaardingen verstuurd aan grote technologiebedrijven om persoonsgegevens te verkrijgen van gebruikers die immigratiedienst ICE volgen of bekritiseren op sociale media. Dat melden onder meer The New York Times en persbureau Bloomberg.

Het gaat om zogenoemde administrative subpoenas van het Department of Homeland Security (DHS), het ministerie waaronder ICE valt. Anders dan bij een reguliere dagvaarding is hiervoor geen voorafgaande rechterlijke toestemming vereist.

Volgens berichtgeving zijn onder meer Google, Meta, Reddit en Discord verzocht om gegevens te verstrekken van gebruikers die zich kritisch uitlaten over ICE of informatie delen over de activiteiten van ICE-agenten. In één geval zou Google onder meer adresgegevens, telefoonnummers en betaalgegevens hebben verstrekt van een journalist, zonder dat deze daarvan vooraf op de hoogte werd gesteld.

Wat is een administratieve dagvaarding?

Administratieve dagvaardingen zijn in de VS een bevoegdheid van bepaalde overheidsinstanties om informatie op te vragen zonder een voorafgaande rechterlijke toets. Ze worden traditioneel gebruikt in toezicht- en handhavingscontexten, bijvoorbeeld bij douaneonderzoeken.

Dat deze bevoegdheid nu zou worden ingezet om gegevens te verkrijgen van sociale media gebruikers die zich kritisch uitlaten over overheidsbeleid, roept fundamentele vragen op over:

vrijheid van meningsuiting (First Amendment),
bescherming tegen onredelijke overheidsinmenging (Fourth Amendment),
en chilling effects op publieke participatie.

Platformverantwoordelijkheid: verplicht of keuze?

Een belangrijk juridisch punt: techbedrijven zijn niet automatisch verplicht gehoor te geven aan administratieve dagvaardingen. Anders dan bij een gerechtelijk bevel ontbreekt voorafgaande rechterlijke toetsing.

Toch blijkt uit transparantierapporten dat:

Google in ongeveer 90% van de overheidsverzoeken gegevens verstrekt;
Meta eveneens in circa 90% van de gevallen gegevenens verstrekt;
Reddit in ongeveer 70% van de gevallen.

De bedrijven maken daarbij niet inzichtelijk hoeveel van deze verzoeken administratief van aard zijn.

De Amerikaanse digitale burgerrechtenorganisatie Electronic Frontier Foundation (EFF) stelt in een open brief dat de overheid deze bevoegdheid misbruikt om critici te identificeren en onder druk te zetten, buiten het zicht van de rechter. De organisatie roept platforms op administratieve dagvaardingen niet automatisch te honoreren, maar toetsing door een rechter af te wachten.

Strategische intrekking van dagvaardingen

Interessant is dat Twitter (nu X) in 2017 wél naar de rechter stapte toen het een administratieve dagvaarding ontving voor een gebruiker die het immigratiebeleid van president Trump bekritiseerde. De overheid trok de dagvaarding vervolgens in, waardoor rechterlijke toetsing uitbleef. Volgens juristen is dit een bekende tactiek: intrekken zodra toetsing dreigt, om jurisprudentie te voorkomen. Onder de huidige leiding publiceert X geen transparantierapporten meer, wat externe controle bemoeilijkt.

Wat je niet hebt, kun je niet delen

Opvallend is dat Signal aangeeft geen gehoor te geven aan dagvaardingen, eenvoudigweg omdat het platform zelf geen toegang heeft tot de inhoud van berichten of gesprekken. Dit is een illustratief voorbeeld van privacy by design: door de technische architectuur zo in te richten dat communicatie niet centraal kan worden ingezien, wordt structureel voorkomen dat gevoelige gegevens beschikbaar zijn voor verstrekking. Daarmee wordt een fundamenteel privacyprincipe zichtbaar: wat een dienstverlener technisch niet kan inzien of opslaan, kan ook niet worden gevorderd.

Relevantie voor Europese organisaties

Hoewel deze kwestie zich in de VS afspeelt, is de vraag relevant voor Europese organisaties die:

gegevens verwerken van gebruikers in de VS;
afhankelijk zijn van Amerikaanse cloud- of platformdiensten;
of zelf te maken krijgen met buitenlandse informatieverzoeken.

Onder de AVG geldt dat doorgifte van persoonsgegevens aan derde landen slechts is toegestaan indien aan de vereisten van hoofdstuk V AVG is voldaan (artikelen 44 e.v.).

De kernvraag

De fundamentele vraag is niet alleen of de overheid formeel bevoegd is deze dagvaardingen te versturen, maar of het gebruik ervan tegen politieke critici verenigbaar is met constitutionele waarborgen en met het beginsel van democratische controle.

Voor technologiebedrijven geldt daarbij een principiële afweging:

de gevraagde gegevens gewoon verstrekken,
of een informatieverzoek eerst door een rechter laten beoordelen.

De uitkomst van die keuze heeft niet alleen gevolgen voor individuele gebruikers, maar ook voor het vertrouwen in digitale platformen als publieke infrastructuur.

Naar het overzicht